REKLAM VERMEK İÇİN TIKLAYINIZ...

 19 ARALIK, CUMA

ARAMA:

 YerelNET Yerel Yönetimler Portalı
 Türkiye ve Orta Doğu Amme İdaresi Enstitüsü'nün hizmetidir.

ANA SAYFA HAKKIMIZDA KONUK DEFTERİ İLETİŞİM SİTE HARİTASI

Uzmanlar İçin   

 
 
 
 

SEÇİM CONUÇLARI DEĞERLENDİRMESİ 1950 YILI RAPORU

İl genel meclisi seçimi:Ekim 1950
Belediye meclis seçimi:3 Eylül 1950

Derleyen: Egemen Nilüfer YUMURTACI

DÖNEMİN SEÇİM ŞARTLARI

1950 yılındaki seçimlerle iktidar değişikliği oldu, başa Demokrat Parti geçti., gerçek bir. Bizzat Atatürk tarafından kuruluşu desteklenen, Serbest Cumhuriyet Fırkası çok partili döneme geçiş için bir denemeydi. Çıkan olaylar sonucunda Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın kapatılmasıyla Cumhuriyet Halk Partisi -daha sonra CHP’nin parti tüzüğünde de belirttilmişti- tek partili siyasi kimliğe bürünmüştür. Liberal çizgiye sahip, Serbest Cumhuriyet Fırkası; 1930 yılında parti lideri Fethi Okyar’ın kendi tarafından fesh edilmiştir. Gericiler tarafından partinin varlığının suistimal edilmesi üzerine kurulmasında da desteği bulunan Atatürk kapatılması yönünde fikir beyaanında bulunmuştur. Serbest Cumhuriyet Halk Fırkası’nın kapatılmasıyla, siyasi alanda rakipsiz kalan Cumhuriyet Halk Partisi’nin yirmi yedi yıllık iktidar dönemi başlamıştır. 1950 yılındaki seçim değişikliğine dek, Cumhuriyet Halk Partisinin yöneticileri hükümetin de üst dereceli bürokratlarıdır. İl ve ilçe Başkanları da bulundukları ilin en büyük mülki amirleridir. Bu tek partili yönetim kimliğinin belirgin bir göstergesidir.

“Dörtlü Takrir” önergesini meclise sundukları için bu adla anılan bir grup siyaset adamı, Cumhuriyet Halk Partisi’nden ayrılarak Demokrat Parti’yi kurmuştur. Adnan Menderes, Fuat Köprülü, Refik Koraltan ve Celal Bayar’dan oluşan grup, kuruluşlarında, iki talepte bulunmuşlardır:

1) Meclisin hükümet üzerinde tam denetiminin sağlanması,

2) Kişi hak ve özgürlüklerinin uygulanmasında engel teşkil eden yasaların ve parti tüzüğünün değiştirilmesi.

Demokrat Parti kurulduğu sene içinde seçimlere 16 ildeki adaylarıyla katıldı bu rakamla karşılaştırılınca oldukça başarılı sayılabilecek bir sonuç elde ederek mecliste 66 sandalye elde etti. Böylelikle Türkiye’de çok partili rejimin ilk adımları atılmış oldu. 14 Mayıs 1950’deki genel seçimlerde CHP’yi büyük bir çoğunlukla geçen DP iktidar olurken CHP de ikinci parti olarak muhalefete düştü. DP’liler 408 milletvekilliği kazanırken CHP’liler 69 milletvekilliğinde kalmışlardır.

HALKIN BEKLENTİLERİ

1950 yılını değerlendirirken arka planda gerçekleşen olayları da ele almamız daha açık siyasi çerçevelendirme yapmamıza yardımcı olacaktır.Partiler kendi ideolojileri doğrultusunda bu olayları propagandalarında kullanmışlardır.Kore savaşına Türkiye’den gönderilen askeri desteğe karşılık Amerika’nın yaptığı yardımlar bu dönemde parti propagandalarında kullanılan önemli olaylardır.Alınacak kredilerin ülke ekonomisine katkısı ve Kore’deki askerlerimizin fedakarlıkları günlük gazeteleri kaplamıştır. Örneklemek gerekirse; İkinci Dünya Savaşı sonrasında stratejik önem taşıyan Türkiye’yi savaştan arta kalan silahlarla donatmak yapılacak yardımın askeri kısmını oluşturmaktaydı.Ekonomik yardım “lend-lease” (kirala-ödünç ver) ilkesine dayanmaktaydı. Amerikalı uzmanlarca;Türkiye ağır sanayiyle uğraşmamalı bunun yerine zayıflayan Avrupa sanayiine hammadde sağlamak için tarımsal üretime veözel sermayenin desteklenmesine yönelmeliydi.Dış borçlar karşılığında yabancı sermayeye ayrıcalıklar tanımasına dair gereklilikleri açıklayan raporlar aynı uzmanlarca yazıldı. Alınan dış yardımların tarım alanında kredi olarak kullanılacağı söylemi köylünün Demokrat Partilileri desteklemesinde önemli olmuştu. Cumhuriyet Halk Partisi çok uzun süredir iktidardaydı.Ancak farklı bir partiye oy verilirse tek parti devleti kimliğinden sıyrılınarak demokrasi gerçekleştirilebilecekti.Halkın oy verebileceği en güçlü ihtimali de muhalifetteki Demokrat Partiydi. Bu sebepler birleşince çoğunluğun oyunu genel seçimlerdeelde eden ve mecliste sandalye çoğunluğuna sahip Demokrat Partililer başarılarını; tarihsel sıralamayla aktarırsak, muhtarlık, belediye ve il genel meclisi seçimlerindeki galibiyetleriyle pekiştirdiler.

Siyasi yapılanma değişirken sosyal yapıda buna paralel değişimler geçirmekteydi.Halkın tarım desteği beklemesinin yanında kentte gerçekleşen gecekondulaşma da çözülmesi gerekli bir problem olarak yeni yönetim kadrosunu beklemekteydi. Bu konuda daAyın Tarihidergisinde yer alan başkenteki kanuni düzenlemeyle ilgili bilgi aşağıda verilmiştir.

*Ankara’da gecekondulaşmayı önlemek için belediyeye verilen yetki:

Ankara’nın gecekondulaşmasına meydan vermemek için 5218 sayılı kanunla, belediyelerin, bir kısım arsalarıyla, hazineden devralacakları arsaları, gerekli ve belirlenmiş bazı şartlara sahip vatandaşlara taksitle devretmelerine ve vermelerine imkan verilmiştir. Buna rağmen, Avrupa’da olduğu gibi devlet veya belediyelerin bu arsalar üzerine bizzat veya şirket ve müteşebbüsler vasıtasıyla inşaat yaptırılması veya ferden inşaat yapacaklara az faizli ve uzun vadeli kredi temin etmeleri gibi tamamlayıcı tedbirlerin kabul edilmemiş olması yüzünden vatandaşlara esaslı fayda sağlayamamış ve belediyenin dağıtmış olduğu 2916 arsadan ancak 200’ün üzerinde inşaata başlanabilmiştir.

5218 sayılı kanun ve 5228 sayılı bina yapımı teşvik kanunu amaca ulaşmak için yeterli gelmemektedir. (1948 yılında 5218 ve 5228 sayılı kanunlarla meskensiz vatandaşların yapacakları evler için arsa temini görevi belediyelere verilmişt ir.)
(Ayın Tarihi dergisi, 1950, Temmuz sayısı )

SİYASİ ORTAM VE PARTİLEŞME

Demokrat Partililer iktidarı genel seçimlerde ele geçirdikten sonra peş peşe yapılan yerel yönetim seçimlerinde de başarılı olarak kendi kadrolarını oluşturmuş ve tam anlamıyla yeni bir döneme adım atmışlardır.Muhalefet kanadında Cumhuriyet Halk Partisi ve Millet Partisi yer almaktadır. İktidar değişikliği halkın nabzını tutan yayın organlarına bakılırsa çoğunluk tarafından istenmiş ve bu değişime umut bağlanmıştı yerel seçimleri Demokrat Partili adayların alması halkın desteğine kanıttır.Bu bilgilere ek olarak; iktidarın genel seçimler sonrası el değiştirmesiyle oluşan siyasi ortamı değerlendirmek için üç ana başlığı da göz önünde bulundurmamız gerekir, iktidar partisi, muhalefet partisi ve en önemli bürokratik yapıyı da belirleyen güç olarak TC ordusu.

Cumhuriyet Halk Partisi:
1950 yılının başındaki genel seçimlerde iktidar 27 yıldır ellerinde bulunduğu Cumhuriyet Halk Partisi’nden Demokrat Parti’ye geçmişti. Samimi olarak yenilgiyi düşünmeyen Cumhuriyet Halk Partisi’nin şekillendirdiği bürokrasinin yeni iktidarla nasıl bütünleşeceği merak konusuydu.

Demokrat Parti:
22 Mayıs 1950’de resmen iktidarı ellerine geçiren Demokrat Partilileri çetin bir sınav bekliyordu. Çünkü eski iktidarın uygulamalarına karşı halk yeni bir dönemin mimarı olmalarını bekliyordu. Dönemin Cumhurbaşkanı Celal Bayar, Refik Koraltan’sa Meclis başkanı oldu. Sıtkı Yırcak, Hulusi Köymen, Fuat Hulusi Demirelli’de Meclis başkan vekilliklerine getiri l diler. Adnan Menderes görevlendirilmesinin üzerine yeni hükümeti kurup, 29 Mayıs 1950’de programını meclise sundu. 2 Haziran 1950’de güven oylaması yapıldı ve ve hükümet güven oyunu aldı.

Ordu:

Cumhuriyet Halk Partisi’nin şekillendirdiği bürokratik yapının en önemli ayaklarından biri orduydu. Bu yüzden ordunun yeni iktidarla aralarında uyum sorunları olma ihtimali oldukça yüksekti. Yeni hükümetin başındakiler olası bir ordu ayaklanmasıihtimalinden tedirgin olarak önlem alma adına ordu da tasviye yolun a gittiler. Adnan Menderes kendisine karşı yapılacak darbenin haberi üzerine Celal Bayar’la görüşerek karşı tedbirler almıştı. Orduda ani görev değişiklikleri yapılmıştı. Genelkurmay Başkanı Orgeneral Adburrahman Nafiz Gürmen Paşa’nın yerine Orgeneral Nuri Yamut, ikinci başkan İzzet Aksalur’un yerine Korgeneral Şahap Gürler tayin edildi. Orgeneral Salih Omurtak, Kazım Orbay, Hakkı Akgöz Paşalar emekliye ayrıldılar. Birinci Ordu Kumandanı Asım Tınaztepe, İkinci Ordu Kumandanı Muzaffer Tuğsavul, Üçüncü Ordu K u mandanı Mahmut Berköy Paşalar askeri şuraya tayin edildiler. Deniz Kuvvetleri Kumandanı Mehmet Ali Ülgen, Hava Kuvvetleri Kumandanı Zeki Doğan Paşalar da merkeze alındı. 15 general, 150 albayı da 2-3 ay içinde peyderpey emekliye sevketmeyi kararlaştırdıla r.(s.? Dr. R. Bahar Üste, 9 Eylül Üniversitesi Yayınları, 1999)

SEÇİMLERE KATILAN SİYASİ PARTİLER

1950 yılındaki genel siyasi durumun yukarıda çerçevelendirilmesinin ardından mahalli seçimler öncesindeki siyasi duruma bakıldığında seçime katılan üç parti görülmektedir. Bu partiler aldıkları oy oranlarına göre şöyledir:

a. 1946’da “Dörtlü Takrir” diye anılan önergeyle, Cumhuriyet Halk Partisi’nden ayrılarak kurulan Demokrat Parti,

b. 1923’den beri 27 yıldır iktidarda bulunan Cumhuriyet Halk Partisi,

c. 1948’de Demokrat Parti’den ayrılarak kurulan Millet Partisi.

CUMHURİYET HALK PARTİSİ (CHP)

Türkiye Cumhuriyeti tarihinde ilk kurulan parti olarak en uzun geçmişe sahip olan Cumhuriyet Halk Partisi, 9 Eylül 1923 tarihinde kurulmuştur. Parti, Sivas Kongresi’nden 9 Eylül 1923 tarihine kadar Anadolu ve Rumeli Müdafai Hukuk Cemiyeti olarak adlandırılmıştır; 9 Eylül 1923’den 10 Kasım 1924’e kadar Halk Fırkası, 10 Kasım 1924’den 1931 yılına kadar Cumhuriyet Halk Fırkası ve 1931 Kurultayından sonra Cumhuriyet Halk Partisi olmuştur.Onuncu Kurultayca onaylanıp; Onbirinci Kurultayca değiştirilmiş programa göre, CHP altı temel prensip çerçevesinde siyasetini yürütecektir:

1.Cumhuriyetçilik,
2. Milliyetçilik,
3. Halkçılık,
4. Devletçilik,
5. Laiklik,
6. Devrimcilik

Onbirinci kurultayda onaylanan programın “seçim sistemi” başlıklı, 11.maddesine göre, Millet Meclisi seçimlerinde çoğunluk usulü yerine nispi temsil usulü “gerçek demokrasinin tahakkuku için” bir zorunluluktur; aynı sistemin yerel yönetim seçimlerinde de uygulanması gerekir.

MİLLET PARTİSİ (MP)

Millet Partisi’nin kuruluş tarihi ise 20 Temmuz 1948’dir. Demokrat Parti’de, çeşitli nedenlerle meydana gelen, düşünce ve görüş ayrılıkları sonucunda ayrılanlar Millet Partisi’ni kurmuşlardır. Kurucuları; Mareşal Fevzi Çakmak, Hikmet Bayur, Osman Bölükbaşı, Sadık Aldoğan,Yusuf Kemal Tengirşek gibi isimlerdir.Millet Partisi, siyasi mücadelede dini temel alarak siyasi davalarını bunun üzerine kurmaya başlayıp, halkın duygularını dini siyasete alet ederek sömüren bir parti olarak görülmeye başlanınca ve 8 Temmuz 1953 tarihinde kapatılmıştır.

DEMOKRAT PARTİ (DP)

1950 yılında iktidarı devralan Demokrat Parti’nin kuruluşunda gelişen olaylar şöyledir :

“7 Haziran 1945’de Celal Bayar, Adnan Menderes, Refik Koraltan ve Fuat Köprülü imzasıyla Cumhuriyet Halk Partisi Grubu’na Dörtlü Takrir verildi. Takrir, bazı anayasal hakları öne sürerek, hem partide hem ülkede bir liberalleşme gereğini vurguluyor, ama ayrı bir parti kurmaktan sözetmiyordu. Önerge, 12 Haziran’da toplanan parti meclis grubunca reddedildi. Bu arada Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu TBMM’de kabul edildi. Yasanın görüşülmesi sırasında başta büyük toprak ağası Emin Sazak ve Menderes yasaya sert eleştiriler getirdiler. Bu arada Fuat Köprülü ile Adnan Menderes gazetelere yazılar yazıyor, demeçler vererek hükümeti eleştiriyorlardı.Sonunda 21 Eylül’de Menderes ile Köprülü Cumhuriyet Halk Partisi’nden ihraç edildi. Bu kararı eleştiren Refik Koraltan’ın da atılması ve Bayar’ın milletvekilliğinden istifa etmesi olayları hızlandırdı.Bir demiryolu müteahhidi olan Nuri Demirdağ Milli Kalkınma Partisi’ni kurdu. Nihayet 3 Aralık’da Bayar da Cumhuriyet Halk Partisi’nden istifa etti.Tam bu sırada Hüseyin Cahit Yalçın Tanin’de “Kalkın Ey Ehli Vatan!” başlıklı tahrik edici bir yazı yazarak Tan gazetesini hedef gösterdi. Bunun üzerine Tan, başlarında Ali İhsan Göğüş gibi daha sonra Cumhuriyet Halk Partisi saflarında siyasete atılacak kişilerin olduğu bir grup öğrenci tarafından tahrip edildi. Amaç o dönemdesol aydınların da katkısıyla gelişen demokrasi hareketini engellemek, ülkede çok partili rejime geçerken dikensiz gül bahçesi yaratmaktı. 7 Ocak 1946’da kurulan Demokrat Parti sosyalizme ve başlangıçta birlikte olduğu ilerici aydınlara karşı düşmanca birtavır takındı. Demokrat Parti’nin kuruluşunda soyut bir “millet egemenliği” kavramı ağır basıyordu. Bunda Demokrat Partinin’nin tabanını temsil eden orta çiftçilere ve küçük üreticilere seslenen popülist söylemin payı büyüktü. Jandarma, tahsildar, asker gibi unsurlarla temsil edilen devletin karşısına “millet” gibi bir kavramı “demokrasi” retoriği ile birlikte çıkarmak Demokrat Parti’nin önemli bir başarısı oldu.

1950’ler Türkiye’de burjuvazinin, ilk kez bürokrasinin vesayetinden sıyrılarak, iktidarını bir sınıf olarak kendiliğinden ideolojisi ile çok daha tutarlı araçlarla kurmaya giriştiği dönem oldu.Ezici çoğunluğu Demokrat Parti’li ve eskilere kıyasla daha genç ve taşralı olan mebuslardan oluşan parlamento,bu araçların en önemlilerinden biriydi ve bürok r asiye karşı mücadelenin başlıca öznesiydi. Ancak toplumsal hayatın denetimi ve yönlendirilmesinde parlamentodan farklı araçlar ve özellikle kamuoyu oluşturma mekanizmaları belki daha da merkezi bir rol oynuyordu.Kuşkusuz bu oluşum yalnızca doğrudan doğruy a DP politikalarıyla ilişkili değildi. Örneğin o zamana kadar kimliğini tiyatroda kurmuş Muhsin Ertuğrul gibi bir aydın-sanatçının damgasını taşıyan sinema, daha 1948’de CHP döneminde vergilerin düşürülmesiyle karlı bir iş halini almış, film stüdyoları bir yıl içinde bir misli artmış ve yeni bir sinemacı kuşağı faaliyet göstermeye başlamıştı. Benzer bir biçimde Türkiye’de kitle gazeteciliğinin ilk örneğini sergileyen Hürriyet de, yayın hayatına 1 Mayıs 1948’de girmiş, bunu 2 yıl sonra Milliyet izlemişti. Rekabetleriyle öteki gazeteleri de bir kitle gazeteciliği yapmaya zorlayan bu gazeteler, okurlarıyla temsil ettiği parti içindeki eğilimler dolayımıyla ilişki kuran geçmiş dönem gazeteciliğine kıyasla okurlarıyla görünüşte çok daha “dolaysız” bir ilişki sürd ü rüyorlardı. Bu gazeteler,Demokrat Parti’yi desteklemedikleri zaman bile, partinin temsil ettiği demokratik hayatın şekillendirilmesinde kritik bir rol oynuyorlardı. Örneğin, DemokratParti’nin yayın organı olarak faaliyet gösteren Kudret ve Zafer’dense, Hürriyet ve Milliyet gibi gazeteler, özellikle egemen sınıfların çeşitli kesimleri arasında bir mutabakatın olduğu konularda çok daha etkin bir rol oynuyordu . ”(Sosyalizm ve Toplumsal Mücadeler Ansiklopedisi, İletişim Yayınları, cilt. 6, syf. 1940 )

Demokrat Parti’nin Mahalli Seçimlerdeki tutumuna bakarken Menderes kabinesinin kimlerden oluştuğunu Celal Bayar’ın dönemin Cumhurbaşkanı olduğunu da göz önünde bulundurmanın yararlı olacağı düşünüldüğünden aşağı daki liste ek bilgi olarak sunulmuştur:

*I9. Menderes Hükümeti Bakanlar Kurulu 22.05.1950-09.03.1951

Başbakan
Adnan MENDERES (İstanbul)
Devlet Bakanı ve Başbakan Yardımcısı
Samet AĞAOĞLU (Manisa) 05.06.1950-09.03.1951

Devlet Bakanı
Fevzi Lütfi KARAOSMANOĞLU (Manisa) 11.07.1950-09.03.1951

Adalet Bakanı
Halil ÖZYÖRÜK (İzmir)

Milli Savunma Bakanı
Refik Şevket İNCE (Manisa)

İçişleri Bakanı
Rüknettin NASUHİOĞLU (Edirne)

Dışişleri Bakanı
Fuat KÖPRÜLÜ (İstanbul)

Maliye Bakanı
Halil AYAN (Bursa) 22.05.1950-14.12.1950
Hasan POLATKAN (Eskiş ehir) 14.12.1950-09.03.1951

Milli Eğitim Bakanı
Hüseyin Avni BAŞMAN (İzmir) 22.05.1950-03.08.1950
Ahmet Tevfik İLERİ (Samsun) 11.08.1950-09.03.1951

Bayındırlık Bakanı
Fahri BELEN (Bolu) 22.05.1950-28.10.1950
Kemal ZEYTİNOĞLU (Eskişehir) 22.12.1950- 09.03.1951

EkonomiveTicaret Bakanı
Zühtü Hilmi VELİBEŞE (İzmir)

Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanı
Nihat Reşat BELGER (İstanbul) 22.05.1950-19.09.1950
Ekrem Hayri ÜSTÜNDAĞ (İzmir) 19.09.1950-09.03.1951

Gümrük ve Tekel Bakanı
Nuri ÖZSAN (Muğla)

Tarım Bakanı
Nihat İYRİBOZ (Çanakkale)

Ulaştırma Bakanı
Ahmet Tevfik İLERİ (Samsun) 22.05.1950-11.08.1950
Seyfi KURTBEK (Ankara) 11.08.1950-09.03.1951

Çalışma Bakanı
Hasan POLATKAN (Eskişehir) 22.05.1950-22.12.1950
Ahmet Hulusi KÖYMEN (Bursa) 22.12.1950-09.03.1951

İşletmeler Bakanı
Mehmet Muhlis ETE (Ankara)

(http://www.tbmm.gov.tr)

KARIŞIK LİSTELER VE BAĞIMSIZLAR:

Seçimlere katılanlar arasında bağımsız adaylarda vardı. Yerel yönetimde demokratik bir yapının oluşturulması için olumlu bir adım bağımsız adayların da seçimlerde yer almasıdır. Bazı illerde bağımsızların 3. Parti konumundaki Millet Partisi’nden bile çok oy aldığı gözlemlenmiştir. Karışık listelerse muhtarlık ya da belediye meclisi seçimlerinde tek partinin baskınlığını biraz da olsa kırdığı için yerel yönetimlerin demokratik yapılanışı için olumlu bir gelişme olarak algılanabilir. Bu listeler çoğunluk olarak iktidar partisi adaylarından oluşmaktaydı bununla birlikte bağımsız ve muhalif adaylarda listelerde yer almaktaydı.

1950 YEREL SEÇİMLERİ

1950 yılında yapılan yerel seçimleri yapılışlarındaki tarihi sıraya göre gruplandırdık. Buna göre köy, mahalle muhtarlığı seçimleriyle ihtiyar heyeti seçimleri aynı günde yapılmış ayrı konulu seçimler olmalarına rağmen aynı tarihte tek sonuç gibi ilan edilmelerinden dolayı karışıklık yaşanmıştır. Ardından belediye meclisi seçimleri gelmektedir. Belediye meclis reisini belediye meclisi toplantılarında kendi içlerinden seçtikleri için sağlıklı verilere ulaşılamamaktadır. Sonuçlar muhtarlık seçimlerindeki gibi listeler halinde açıklanmamıştır. İl genel meclisi seçimlerinde ise İstanbul’un mülhak kazalarına dair ayrıntılı bilgiler olmasına karşın yine tablolamaya uygun yoğunlukta veriye ulaşılamamıştır.

KÖY, MAHALLE MUHTARLIĞI VE İHTİYAR HEYETİ SEÇİMLERİ

Köy ve mahalle muhtarlığı seçimleri ayrı ayrı yapılmamıştır.Buna ek olarak yapılan ihtiyar heyeti seçimleri de eş zamanlıdır. Üç ayrı seçim yapılmasına rağmen tek sonuç açıklandığından seçim sonuçlarını düzenlemek zor olmuş ve uzun zaman almıştır.

Muhtar seçimleri için hazırlıklara 22 Temmuz 1950 Ulus Gazetesi’nde de belirtildiği gibi başlanmıştır. Muhtar seçimlerinin bütün memlekette sükun ve intizam içinde geçmesini temin ve kanun hükümlerinin harfiyen uygulanması için, İçişleri Bakanlığı tarafından valilikler görevlendirilmiştir. 13 Ağustos 1950 pazar günü seçim tarihi olarak belirlenmiş ve bu bilgiyi kaymakamlıklara aktarmak için yine valilikler görevlendirilmiştir.

Seçimlerde Yasak Ve Uygulamalar

Her tür propoganda 10 Ağustos 1950 tarihinde sona erdirilmiştir ve aksi davranışların 5545 sayılı kanun gereği cezalandırılacağı açıklanmıştır. Seçim güvenliği adına ordu mensubu ya da zabıta memuru olmayan hiç kimse oy verilme süresi boyunca silah taşıyamayacaktır. İçki alım- satımı yapılmayacaktır, içki kullanılmayacaktır.

Seçimlerdeki propagandaya en canlı örneklerden biri de tabiki afişlerdir bunun içinde 1950 yılı seçimleri için CHP arşivindeki iki afişi aldık:

www.chp.gov.tr

Türkiye'de politik afişlerin bir türü olan seçim afişleri 1946 yılında çok partili döneme geçişten sonra uygulanmaya başlanmıştır. Daha öncesine ait elde belge olmayışı nedeniyle seçim afişlerinin geçmişini bu tarihten başlatmak gerekiyor.

"14 mayıs 1950 seçiminden önce sokaklarda, köy kahvelerinde CHP ve DP'nin kullandıkları sloganları içeren afişler yeralmaktaydı. ... o zaman anımsadığımıza göre seçim afişlerinde amblem niteliği taşıyan tek sembol olarak CHP'nin altı oku kullanılıyordu. Diğer Partiler ise partinin adının baş harflerinden oluşan "Rümuz" kullanıyorlardı. Daha sonraki seçim dönemlerinde Parti amblemleri 'Amerikanvari' leşti. Yani hayvanların simge olarak kullanılması siyasal yaşantımıza girdi. Bu amblemler yeni parti seçim afişlerinde yazılarla birlikte kullanılmaya başlandı, hala da kullanılmakta..."

1950'li yıllarda politik afişlerin bir türü olan seçim afişleri seçimlerin vazgeçilmez duyuru elemanları olur . " Ama yaygın kullanımın 1957'de olduğunu görüyoruz. Bu dönemde bir çok partinin oldukça çok konuda, oldukça fazla afiş bastırdığını görüyoruz ve bu afişler kaliteli ve ilgi çekici afişler... 1973'de ise CHP'nin bir afiş atılımı yaptığını görüyoruz. Kısacası bizde afiş kullanımının 40-45 yıllık bir geçmişi var.” ( http://www.chp.gov.tr)

Seçim Hakkında Bilgiler

Muhtarlık seçimleri de Milletvekili Seçimi Kanunu’nun gösterdiği esaslar gereğince yapılacaktır. Bir önceki seçimden farklı olarak bu seferki muhtarlık seçimlerine Millet Partisi de katılacaktır.

Seçimleri İl ve İlçe seçim kurulları idare edeceklerdir. Milletvekili seçimlerinde adı geçmeyen vatandaşlar başvurabileceklerdir. Listeler bir hafta süreyle asılı kalacaktır. Milletvekili seçimlerinden farklı olarak kırmızı seçmen karnesini ibraz etme zorunluluğu ortadan kaldırılmıştır.

9 Ağustos 1950 Ulus’ta çıkan haberden referansla ilçe seçim kurulu II. Asliye Yargıcı Fikret İlseven’in başkanlığında toplanılarak çalışmalara devam edilmiştir. 8 Ağustos 1950’deki toplantıda da sandık kurullarına üye olarak katılımı gereken mahalle ihtiyar kurulları ile sandık başkanları kura ile tespit edilmiştir. 13 Ağustos 1950 Pazar günkü seçimlerde seçmenler iki oy pusulası kullanacaklardır. Gizli oy ve açık tasnifle seçim sonuçları belirlenecektir; bu da çeşitli yolsuzluk iddialarına son vermiş olacaktır. Seçmen sayısından bağımsız olarak muhtarlıkta bir seçim sandığı bulunacaktır. Tutanaklar, sandık kurullarınca verilecek mazbatalara ve seçim iptaline dair itirazlar aynı şekilde fakat 15 gün içinde yapılacaktır, 3 ay içinde kati karara bağlanacaktır.

Şehirlerde seçmenler bir tek oy pusulası kullanacaklar ve ihtiyar heyetine seçecekleri kişilerin adlarını pusulaya toplu olarak kaydedeceklerdir. Köylerde ise seçmenler 2 oy pusulası atacaklardır. Birine muhtarın adı, diğerine ihtiyar heyetinin adları yazılacaktır. Belediye hududunda şehir ve kasabalarda sadece bir oy pusulası kullanılacaktır.

Cumhuriyet Halk Partisi’ni desteklediği bilinen Ulus Gazetesi’nde yer alan haberlerden öğrenilen Demokrat Parti’nin propoganda olarak Cumhuriyet Halk Partisi üyelerine oy verilse bile bu üyelerin görevlendirilmeyeceğinin bildirildiğidir. Bunun da halkta yersiz korkulara yol açtığı ve Cumhuriyet Halk Partisi’nin oylarını azalttığı iddia edilmektedir.

7 Ağustos 1950 Zafer Gazetesi’nden alınan bilgiye göre muhtar seçimlerine ait seçmen kütükleri Asya Hukuk Yargıçlığı tarafından mühürlenerek vilayete gönderilmiştir. Seçmen kütüklerinin 2 nüshası ilçe seçim kurullarına diğer 2 nüshası da nüfus müdürlüğüne verilecektir. İlçe seçim kurullarının teşkiline de aynı zaman diliminde başlanacaktır. Cumhuriyet Halk Partisi ve Demokrat Parti’yi destekleyen yayın organları olan Ulus ve Zafer adlı gazetelerce yayınlanan göreceli ve yanlı sonuçlara karşın Adalet Bakanlığınca 18 Ağustos 1950 günü resmi sonuçları açıklanmaya başlanmıştır.

22 Ağustos 1950 Zafer gazetesinden alıntılanarak:

“Adalet Bakanlığı eline ulaşan sonuçları peyderpey ajansla ilan etmektedir. Muhtar seçimlerinin sonuçlarının milletvekili seçimleri sonuçlarından geç olmasının sebebi köy ve kazanın sonuçları savcılık yoluyla ayrı; bağlı bulunduğu vilayate doğrudan doğruya seçim bürosuna bildirmesidir. Şimdilik 100 küsür kazadan seçim sonucu gelmiştir. Cumhuriyet Halk Partisi organlarının bazı yerlerde muhtar seçim bürosuna gelen sonuçlardan farklı beyanlarda bulunması ve kazandıklarını açıklaması sonucunda karışıklıklar yaşanmaktadır.”

Ağustos 1950 tarihli Zafer’de yer alan Demokrat Parti’nin bir beyanatında halk hizmeti esas alınması gereken yerel yönetimde de önemli yer tutan muhtarlık seçimlerinde parti dışı adaylarında desteklenebileceğinin altı çizilmiştir. Bu açıklama Ulus’ta yayınlanan ve Demokrat Partinin yaptığı iddia edilen Cumhuriyet Halk Partili adaylar muhtarlık seçimlerini kazansalar da görevlendirilmeyecekler propagandası savıyla çelişmektedir.

Tablolar Halinde Muhtarlık Seçim Sonuçları

61 ilde elde edilen sonuçlara göre; Ayın Tarihi derginden referansla, Demokrat Partililer büyük çoğunluğu elde etmişlerdir. Demokrat Partililer 17.393, Cumhuriyet Halk Partisi 12.337, Bağımsızlar 3.171, karışık listelerde 2451 muhtarlık sonucuna ulaşmıştır. Demokrat Partililer Cumhuriyet Halk Partililer ve karışık listeler dahil muhalefetin toplamından 2.227 muhtarlık fazla amıştır.

TABLO 1
İLLER DP MP CHP
Afyon X
Amasya X
Antalya X
Ankara X
Aydın X
Bitlis X
Burdur X
Balıkesir X
Bingöl X
Bursa X
Çanakkale X
Çorum X
Denizli X
Diyarbakır X
Elazığ X
Eskişehir X
Edirne X
Erzincan X
Erzurum X
Giresun X
Gaziantep X
Gümüşhane X
Hatay X
İstanbul X
İzmir X
İsparta X
Kayseri X
Kars X
Kırklareli X
Kütahya X
Kastamonu X
Kocaeli X
Konya X
Maraş X
Mardin X
Muğla X
Manisa X
Niğde X
Rize X
Sinop X
Samsun X
Seyhan X
Tokat X
Tekirdağ X
Trabzon X
Van X
Urfa X
Zonguldak X

Ulus ve Zafer gibi partileri destekledikleri herkesce bilinen gazetelerden başka Vatan ve Cumhuriyet gibi daha tarafsız bulabileceğimiz gazetelerden de alınan sonuçlarda seçimleri Demokrat Partililerin önde götürdüğü gözlemlenmiştir henüz kesinleşmemekle birlikte 48 İlin alfabetik olarak yer aldığı 1. Tabloda Demokrat Partili adayların 46 ilde başarılı olMUŞ, Cumhuriyet Halk Partililer de Samsun’da Millet Partililerde Afyon’da başarılı olmuşlardır.

TABLO 2
Yerleşim Merkezi CHP DP MP İhtilaflı Karma Bağımsız
Merkez 29 56 1 --- --- ---
Merkez köyler (iştirak %90) 57 24 1 4 --- ---
Çankaya 16 15 1 2 --- 2
Çankaya (ihtiyar heyeti seçimi) 14 18 --- 2 2 ---
Çankaya (mahalle) 13 19 --- --- 9 2
TABLO 3
Yerleşim Merkezi DP CHP MP Karışık Bağımsız
Afyon 251 128 9 86 141
Ağrı 282 121 --- 86 29
Bitlis 58 46 --- 117 50
Burdur 235 68 4 9 12
Çankırı 183 139 16 4 163
Çoruh(Artvin) 193 75 5 --- 16
Denizli 234 190 --- 61 17
Elazığ 174 132 2 55 265
Eskişehir 244 122 7 1 5
Giresun 180 261 --- 7 36
Hatay 219 141 --- 7 8
Kayseri 385 198 6 --- 13
Kırşehir 61 92 42 92 20
Maraş 251 149 --- 10 62
Mardin 354 313 --- 25 16
Muğla 230 128 --- 2 7
Rize 176 128 --- --- 10
Sinop 160 230 59 --- 42
Yozgat 227 268 8 5 68
TOPLAM 4097 2929 158 519 980
TABLO 4: CHP’nin Bildirdiği Muhtarlık Seçimi Sonuçları
Yerleşim Merkezi CHP DP MP Bağımsız
Ordu-Merkez 63 47 --- ---
Fatsa 113 22 --- 4
Gölköy 46 16 --- 5
Mesudiye 62 19 --- ---
Perşembe 13 25 --- ---
Ünye 80 41 --- ---
Siverek 45 10 --- ---
Berişi 36 --- --- ---
Karaköse 15 6 --- ---
Kaman 32 27 8 ---
TABLO 5: Çanakkale İli CHP Tarafndan Bildirilen Muhtarlık Seçim Sonuçları
Yerleşim Merkezi CHP DP MP Bağımsız Karma
Çanakkale-Merkez 2 2 --- --- 1
Çanakkale-Köyler 17 29 --- --- ---
Eceabat-Merkez --- Hepsi --- --- ---
Eceabat-Köyler 11 3 --- --- 1
Gelibolu-Merkez 2 4 --- --- ---
Gelibolu-Köyler 15 17 --- --- ---
Yenice-Merkez Hepsi --- --- --- ---
Yenice-Köyler 30 19 --- 2 21
Çan-Merkez --- Hepsi --- --- ---
Çan-Köyler 31 36 --- --- ---
Ayvacık-Merkez Hepsi --- --- --- ---
Ayvacık-Köyler 22 20 --- 4 ---
Bayramiç-Merkez --- Hepsi --- --- ---
Bayramiç-Köyler 30 29 --- --- 8

Not: Karma olarak gösterilen köylerin muhtarları DP’den, asil üyelerin 3 veya dördü CHP’den.

Çanakkale bölgesinde kazananın DP olduğunu tablo 1 den bilmekteyiz fakat buradaki tablo 5 bu kesin sonucun kolayca görülemediği bir tablodur. Tablo 4’de CHP teşkilatınca verildiğinden kazandıkları yerlerin yer aldığı bu tabloya bkan birisi kazanan parti konusunda yanılacaktır.En büyük oy farkını bu tabloda yer alan ilçeler içinde CHPliler DP’ye karşı Fatsa’da elde e t mişlerdir.

TABLO 6: Hükümetin Bildirdiği 10 İlde Muhtarlık Seçimi Sonuçları
  KARMA DP CHP MP BAĞIMSIZ
Bilecik - 176 110 - 1
Amasya 13 180 129 - 4
Çanakkale 3 360 196 - 29
Gaziantep 16 351 231 3 29
İstanbul 12 245 234 6 29
Hakkari 7 33 31 - 52
Niğde - 215 153 7 53
Ordu 160 173 209 - 6
Samsun 40 446 315 3 9
Tokat 75 271 261 - 167
Toplam 357 2926 2205 21 405

Hükümetten bildirilen kesin muhtarlık seçimi sonuçlarında Demokrat Partililerin 2926 oyla, kendilerini 2205 oyla takip eden Cumhuriyet Halk Partisinden oldukça önde olduğu ve birinciliğini koruduğu görülmektedir.

BELEDİYE MECLİSİ VE BELEDİYE BAŞKANLIĞI SEÇİMLERİ:

Belediye Meclisi seçimleri 3 eylül 1950 Pazar günü yapılmştır. Belediye seçimlerine muhalafet daha azla ilgi göstermesine rağmen genel tahmin iktidarın daha çok şansı olduğudur. Demokrat Partililer yönetimde boşlukların olmaması, uyumun sağlanabilmesi için tüm yerel yönetimi oluşturan birimlerin aynı elde toplanmasının gerekliliği üzerine demeçler vermişlerdir. Halkın katılımı bu seçimlerde de muhtarlık seçimlerinde olduğu gibi çok yoğun değildir. Belediye başkanlığı seçimi halk tarafından doğrudan değil, halk oyuyla seçilerek oluşturulan meclisin kendi içinden birisini toplantılarında seçmesiyle belirlenmiştir. Fakat 600 belediyeden 560 tanesini Demokrat Parti’lilerin alması sonucundan yola çıkarak Belediye Başkanlıklarını Demokrat Parti’lilerin aldığını söylemek mümkün olabilir. Aşağıda merkezi bölgelerde gazetelerde yayınlanan belediye meclisi adaylarına örnekler sunulmuştur.

* Gazetelerde Yayınlanan Belediye Meclisi adaylarına Örnek Listeler:

CHP Belediye Meclisi Merkez İlçe Adayları:

Fuat Börekçi: Belediye Başkanı
Kazım Ergür: Avukat
Aziz Barıkan: Avukat
Mehmet Çetinkaya: Marangoz fabrikası sahibi
Sururi Özbay: EK Bankası Takip İşleri Müdürü
Celal Üzel:Yüksek Makine Mühendisi
Remzi Öz gören: İnşaat boyacı ustası
Kemal Zeki Gençosman: Avukat, muharrir
Mümtaz Yağcıoğlu: Tüccar
Muammer Akpınar: Avukat
Ali İ. Aytaç: Tüccar
Abdullah Rasim Aytaç: Doktor
Münir Berik: Ulus Gazetesi Yazı Müdürü
Nihat Tangüner: Ankara Akşam Haberleri Yardımcı mü dür
Galip Menteşe:Avukat
Kemal Atakay:Demir atölyesi sahibi
Fevzi Özkaynak: CHP Dumlupınar İdare Kurulu Üyesi.
Saadettin Aksoy:Tütün Bayii
Saadettin Savgan:Emekli General,Veteriner
Rasit Çavuşoğlu: Otel Sahibi
Abdürrahim Taşpınar:Avukat
Hilmi R. Yaman:Avukat
Galip Güdüllüoğlu:Tüccar
Abdülkadir Dirim:Doktor
Selahattin Kahyaoğlu:Hesap Uzmanı
Şükrü Aksoy: CHP Aktaş bucak başkanı
Hüseyin Eti: Doktor
Faik Atabey: Ecza depo Sahibi
Hasan Tez: Fırıncılar Derneği başkanı
Selahattin Koç: Avukat
Hüsnü Kiymir: Avukat
Ulvi Erbay: Avukat
Mustafa Saltık: Avukat
Kirami Alemdar: Birinci devre milletvekillerinden
Agah Yazıcı: Kumaş tüccarı
Ahmet Aktar: Bakkallar derneği başkanı
Mustafa Kınacı : Yüksek Mühendis
Muttalip Sonbay: Tüccar
Asım Başağaç: Ulus Basımevi Başmürettibi
Mehmet Öktemer: Tüccar
Salh Köklü: Manifaturacı
Hidayet Karaca: BMM Matbaası eski başmücellidi
Salih S: Alptekin: Emekli banka memuru
İzzet Şekerci: Bakkal
Sabit Kocabeyoğlu: Manifaturacı
Nurettin B. Ersoy: Şel acentası
Mehmet Caner: Manifaturacı
İsmail H. Musluoğlu: Avukat
Fehmi Şeker: Kabzımal
Fevzi Eser: Otomobil tamirhane sahibi
Ahmet Erol: Kızılay Depo Müdürü
Halit Tüter: Berberler Derneği Başkanı
Fuat Balcı: müteahhit
Feyzi Bingöler: et müteahhidi
Mehmet Balıkçıoğlu: Manifaturacı
İhsan Uçul: Avukat
Meh met Güdüllüoğlu: Tüccar

CHP Belediye Meclisi Çankaya İlçesi aday listesi:

Übeyde Elli: Yardimseverler Derneği denetçisi
Kemal Arıduru: Devlet DemirYolları Maliye Dairesi Eski başkan yardımcısı
Reşat Akıncılar: Yüksek Mimar
Nusret Uzgören: Halk Bankası genel müdürü
Mecdi Sayman: Muharrir
Nizamettin Doğu : Yüksek Mimar ve müteahhit
Cemil Sait Barlas: Avukat,eski devlet bakanı
Ragıp Tüzün: Eski belediye başkanı, doktor
Uluğ İğdemir: Tarih Kurumu baş sekreteri
Hatice Akkın: Ankara Verem SDİK üyesi
Fuat Fişek: Ankara ili Halkevleri ve Odaları Muh.
Kazım Rüştü Güven: Sigortacı, müteahhit
İhsan Sertoğlu: Bilardo salonu sahibi
Cemal Mormana: Cam tüccarı
Mustafa Ş. Öktem: General
Müjgan Ağaoğlu: Avukat
Muzaffer Gürcan: Eczacı
Süreyya Duman: CHP Genel Sekreteri. Ar şiv Şefi
Mahmut İrengün: Tüccar
Kamil Üçok: İl genel meclisi üyesi
Sıtkı Uluğ: Eski Kaymakam
Ferit Renda : Avukat
Muhittin Kutdere: CHP Dikmen bucak başkanı

Beşiktaş İlçesi Seçim Kurulu Başkanlığından:
DP Üyeleri:
Ferzan Aras:D.P. İl İdare kurulu üyesi, avukat
Cahid Evranoz:Tüccar ,mali müşavir, D.P. İl İdare kurulu üyesi
Enver Kaya:Mühendis ,müteahhid
Orhan Mete:Gazeteci, D.P. Matbuat Bürosu şefi
Yekta Kazancıgil:Eski Beşiktaş Kaymakamı,avukat
Nazmi Öktem:Tüccar
Hüseyin Çamuroğlu:Eski Belediyecilerden
Salih Özbatır:İnşaatcı
Zehra Şahin:Ev hanımı
Suzan Yanar:Bakkal

C.H.P. Üyeleri:
Ragıp Devres :Yüksek Mühendis,müteahhid
Hamdi Rasim Bütün:İktisadçı, Genel meclis daimi komisyon üyesi
Muhiddin Güneşhan:Avukat, C.H.P. ilçe idare kurulu ikinci başkanı
Kemal Güray: Tüccar, Genel meclis üyesi
Fazıl Erim Köyağasıoğlu:Öğretmen
Halim Acar: Tüccar
Ahmet Velioğlu:Hububatçı
Ferid Bora:Avukat
Şerafeddin Berker:İstanbul Esnaf Kooperatifi Müdürü

M.P.Üyeleri:
Nail H.Tipi:Eczacı
Avni Taylan:Tüccar
Harun Yıldırım:Tücca r,terzi
Süleyman Teoman:İthalatçı
Nureddin O. Savcı:Dr. Röntgen mütehassısı
İsmet Toker:İnşaat malzeme taciri
İ.Hakkı Çimen:Müteaahhid
M.Sadık Aker:Emekli albay,askeri yargıç
Ziya Uygur:Emekli yüzbaşı
Sabri Anday:Muallim,eczacı

Siyasi partiler tarafından Şehir Meclisi Beşiktaş İlçesi üyeliği için gösterilen adayların ad, soyad ve adresleri 5545 sayılı kanunun 38 inci maddesi gereğince, 14 Ağustos 1950 tarihli Cumhuriyet gazetesinde yayımlanmıştır.

Seçim Kanunundaki Değişikliklere Dair Ek Bilgi

8 Temmuz 1950 tarihinde Ulus gazetesinde çıkan bir haberde Meclisin tatile ayrılmadan önce ele aldığı önemli konulardan biri olarak belirtilmiştir. İçişleri Bakanı Muhtar Belediye Meclisi ve İl Genel Meclisi seçimlerine dair bazı önemli tasarıların sunulmasının öncelikli olduğunu belirterek; özellikle Belediye Seçim Kanunu ve diğer kanun değişiklikleri Meclis’ten kabul görürse yapılacak yeni seçimlerin değiştirilmiş kanunlara göre yapılacağına dikkat çekmiştir. Memleketin 40 bin köyü, 63 vilayeti, 640 belediyesi olduğunu hatırlatarak ve seçim kanununda yapılacak değişikliğin milli iradenin uygulanışını da sağlayacağını söylemiştir.

Belediye Seçim Kanununda Öngörülen Değişiklikler:

Seçim kanununda öngörülen değişiklikle seçim kanunu güvenliğini sağlamak amaçlanmıştır. Böylece yolsuzlukların önüne geçilip daha demokratik bir seçim yapılabilecektir. Partilerin propaganda hürriyetleri sağlanarak kura usülüyle yayın organlarında dönüşümlü zaman dilimlerinde ve verili sürede bu propagandaları gerçekleştirilmeleri kontrol edilecektir. Seçim kanununda öngörülen değişiklikle ilgili önerilerde bulunan İktisadi Yürüyüş dergisinde yazan sayın Hulki Alis Bah yapılması gerekenleri makalesinde maddeleyerek gerekçelerini sunmuştur.2

“Yeni Bir Belediye Kanunu Lazımdır”

İktisadi Yürüyüş Dergisi’nin 250. sayısından aşağıda 16 madde halinde vereceğimiz Hulki Alisbah’ın “Yeni Bir Belediye Kanunu Lazımdır” başlıklı makalesinde de nelerin değiştirilebileceğine dair ayrıntılı bilgilendirme bulunduğundan doğrudan aktarılmıştır:

  1. 2000 nüfusun bir belediye oluşturması için kifayeti tartışma mevzuudur. Hele 2000 nüfuslu köylerde dahi belediye kurulmasını kanun bir mecburiyet olarak mütalaa ederken bunu Danıştay kararından geçirmek lüzumsuz bie formalitedir.( Madde: 2)
  2. Tarl a, bağ ve bahçelerin belediye hudutları dahiline alınması, 30 bin nüfustan fazla il merkezleri hudutlarının Bakanlar Kurulundan geçirilmesi de aynı düşünceyi teyit eder.(Madde: 4 ve 5)
  3. Ayrılma ve ilhaklarda seçmenlerin oyuna müracaat edildikten sonra idare heyeti kararına lüzum hissedilmesi ve bilhassa Danıştayın bu oy neticesinin nafi olup olmadığını mütalaa etmesi bugünkü telakkilere katiyen uymaz.( Madde. 7)
  4. Şube açmak için yeni bir belediye açılması gibi intihap ve formaliteler de faydasızdır. ( Madde: 8)
  5. Köylerin birleşerek belediye kurmalarına imkan verilmesinin mahiyet ve lüzumunu anlamak güçtür. ( Madde: 11)
  6. Kanunun en mühim maddesi olan vazife maddesi çok şümullü ve dağınıktır. Mecburi ve ihtiyari vazifeler birbirine karışmakta, kanunun ayrı bölümlerinde yer alan bütçeye müteallik hükümler bu maddede lüzumsuz tekrarlanılmakta, ayrıca madde fıkralarının tekrarlanmasında insicam olmadıkça başka tekerrürlere de rastlanmaktadır.
  7. İnşaat ruhsatnamelerine ait 12, 19 ve 37 inci fıkralar,
    Su işlerini alakadar eden 25 ve 35 inci fıkralar,
    Gıda maddeleri murakebesini gösteren 2 ve 28 inci fıkralar,
    Mezbahalara dair 6 ve 40 ıncı fıkralar,
    Gazhanelerle ilgili 7 ve 41 inci fıkralar,
    Azami fiyat ve narhlarla belediyeleri görevlendiren 16 ve 43 üncü fıkralar, bu mev zuda misal olarak gösterilebilir.

    21inci fıkradaki orman korunması 38 ve 39 uncu fıkralardaki sanayi, inşaat ve tesisat kontrolleri gibi en küçük belediyelere dahi tahmil edilen mecburi vazifelerin ifasına nasıl imkan bulunacağı tereddütle mütalaa edilebilir.Hatta belediyelerin zaruri,vazifesi olmasına rağmen 9 uncu fıkrada uzun uzun teşrih edilen nakliye vasıtaları kontrolü için dahi belediyelerimizin birçokları müşkülat çekmektedirler.

  8. Belediye meclislerinin çalışma müddetlerinin tahditindeki hikmet de bir tartışmakonusu olmak icap eder (Madde:54).
  9. Belediye meclisi kararlarının mahalli idare amirlerince tasdikinin belediyeleri ne ağır bir vesayet altında tuttuğu (Madde:71) daima ileri sürülen bir şikayettir.Mahalli idare amirlerinin devletin amme velayetine temsil ettiklerini ve bu itibar ile murakabe hak ve vazifelerinin bulunduğuna şüphe edilemez.Fakat bilhassa şu mevzulardaki idare amiri tasdikinin mucip sebebi anlaşılamaz.
  10. Kati hesap,

  11. ..Harita,
    ..Sokak ve meydanların tanzimi ve isimlendirilmesi,
    Kanalizasyon,
    Ücret tarifeleri,
    Hava gazı,su ve elektrik tesisleri,
    Bin liradan fazla sulh mevzuları.

  12. Belediyelerin en tabii ve kanuni kredi kaynakları olan İller Bankası’ndan istikrazlarına ait muamelelerin idare amirlerinin takdir ve tasdiklerinden geçmesi de lüzu msuzdur (Madde:72).
  13. Belediye meclisinin reisin mesai raporuna karşı kifayetsizlik kararını idare amirlerinin hakem olmalarını demokrasi telakkisiyle telif etmeye imkan yoktur (Madde:76).
  14. Belediye encümeninin seçilmiş aza ve tayin edilmiş memurlardan kuruluş tarzı,belediye meclisine karşı garip bir cephe teşkil edecek mahiyettedir (Madde:77).
  15. Belediye başkanının icra organı olmak vasfı ile telif edilemeyecek olan belediye encümeninin vazife ve selahiyetleri bu yönden tetkike muhtaçtır (Madde:83).
  16. Belediye en cümeni kararlarına karşı belediye başkanının itirazını idare amirlerince tetkiki,belediyenin dahili işlerinin intizamını bozan durumlar yaratabilir (Madde:87,97).
  17. Belediye reislerinin meclislerce intihabı ve bu intihabın idare amirlerince tasdiki demokratik bir idarenin işleyiş tarzına uymasa gerektir (Madde:89).Belediye başkanlarının mezuniyeti meselesi de böyledir.
  18. Bir kısım memurların tayininde bakanlığa ve idari makamlara verilen selahiyetler de belediyelerin muhtariyetine uygun düşmez (Madde:95 ve 96).Hatta evvelce ayrı bir kanunla Sağlık Bakanlığı’na bırakılmış olan doktorlar için dahi hüküm aynıdır.Belediyeler Kanununun yürürlüğe girmesinden beri geçen yirmi senelik müddet zarfında 40binden aşağı olmayan yüksek tahsilli aydın bir kitle memlekete yayı l mıştır.Belediyeler,kendi kadrolarında çok daha müsait mali şartlar ve çalışma imkanları ile kendi muhitlerinde eleman bulabilecek durumdadırlar.
  19. Belediye başkanının riayete mecbur olduğu kanunlar,nizamlar ve bilhassa talimatların pek şümullü bir şekilde ifade edilmiş olması da 98. maddeyi zaafa düşürmektedir.

Bunlardan gayri,belediye iktisadi işletmeleri hakkında kanunda hiçbir kayıt yoktur.Belediyelerin tasfiyesi taktirinde yapılacak muameleler de meskuttur.

Bütün bu mülahazzalar yeni belediye kanununun vücuda getirilmesindeki zarureti ve mucip sebepleri kendiliğinden tebarüz ettirmeye kafidir. İçişleri Bakanlığı’nın yeni tasarısında bu noktalardan birçoklarının dikkate alınmış olduğunu memnunlukla görüyoruz.Fakat birçokları bu tasarıda da yer almamıştır.Mevcut kanundaki telif zaaflarından birçokları tasarıya da intikal etmiştir.

Belediye işletmeleri ve iktisadi müesseseleri için bugün ek birkaç kanun mevzuu olarak düşünülmüş olan tedbirlere tasarıda yer verilmemiştir. Halbuki, belediye muhtariyeti içinde bu müesseselerin hususi durumlarını da bilhassa dikkatle mütalaa icap eder. Fakat İçişleri Bakanlığı’nın en yetkili erkanından gayri birçok vali ve belediye başkanlarının, üniversite, İller Bankası ve derneğimiz gibi ilmi ve mesleki teşekküllerin yer aldığı Büyük Komisyon’un müzakerelerinin bize en müspet neticeyi vereceğini ummak isteriz.

Yine aynı dergide Hulki Alisbah Belediye Başkanı’nın partiler karşısında tarafsız olması ve halk hizmetlerini önde tutmasının gerekliliği ve doğruluğundan bahsederek yerel yönetimlerde tarafsız hizmetin altını çizmektedir.

Belediye Seçimi Hakkında Bilgiler

18 yaşını doldurmuş olan vatandaşlar da oylarını kullandılar. Oy verme günü milletvekili seçimlerinde olduğu gibi umuma açık yerlerde umumi mahallelerde ispirtolu içki satanlariçenler, alanların 50 ile 500 TL arasında ağır para cezasına çarptırılacakları; silah taşıyanlar hakkında da cezai işlem uygulanılacağı açıklanmıştır. 14 Mayıs Genel Seçimlerinde elde ettiği başarıyı Demokrat Partililer Muhtarlık seçimlerinden sonra Belediye meclisi seçimlerinde desürdürmüşlerdir. Seçime katılan 600 belediyeden 560 tanesinde Demokrat Partili adaylar seçilmiştir. 5 Eylül 1950 Cumhuriyet’te yayımlanan haberde Menderes’in “Türk milleti Halk Partisi’ni 14 Mayısta iktidardan, 3 Eylül’de de muhaleffetten tasfiye etti” dediği yer almıştır. İstanbul’da ise 68 belediye azalığından 67’isini Demokrat Partililer aldı.

Belediye meclisi seçimlerinde radyolarda propaganda konuşmaları için DP, CHP ve MP Basın Yayın ve Turizm Genel Müdürlüğüne başvurdular. En az beş seçim çevresinden aday göstermiş olan partiler 24 ve 30 Ağustos tarihleri arasında 7 gün 10’ar dakika, yirmiden fazla seçim çevresinde aday göstermiş olan siyasi partiler günde iki defa 10’ar dakika olmak üzere gerek Ankara, gerek İstanbul radyolarında propaganda konuşmaları yapabileceklerdir. 28 Ağustos 1950 tarihli “Ayın Tarihi” dergisinde, Menderes’in Vatan gazetesi muhabiri Sabahattin Sönmez’e Cumhuriyet Halk Partisi Genel Başkanı İnönü’nün propagandası için radyoda yaptığı konuşma üzerine verdiği beyanat alıntılanmıştır. Özetle, İnönü’nün, iktidar hırsı yüzünden geçmişe nazaran politika değiştirdiğinden bahsedilmektedir. Belediye seçimlerine partiler önem vererek ateşli propagandalar yapmalarına rağmen halkın katılımı düşüktür.

Uygulanacak Kanun

Belediye Meclis Seçimlerinde , 5669 sayılı ve 7 Temmuz 1950 tarihli ‘Milletvekili Seçim Kanunu’ 45 ve 48. maddeleri uygulanacaktır.

Tablolar Halinde Belediye Meclisi Seçim Sonuçları
3 Eylül 1950 İstanbul
Partiler: DP CHP MP
Beyoğlu 24.112 6.668 3.259
Kadıköy 6.300 2.300 850
Üsküdar 1.700 830 300
Beykoz 4.090 2.115 1.475
Beşiktaş 5.900 1.250 900
Fatih 20.236 8.801 6.291

3 Eylül 1950 Pazar günü yapılan Belediye Meclisi seçim sonuçları İstanbul’un bazı semtleri için yukarıda ki tabloda belirtilmiştir. Demokrat Partililer büyük bir farkla öndedirler. En büyük oy farkı Beyoğlu bölgesinde alınmıştır. Demokrat Partililer 24.112 oyla birinci sırada yer alırken Cumhu r iyet Halk Partisi 6668 oyla ikinci sırada yer alırken üçüncü sırada yer alan Millet Partisi de en büyük başarıyı Fatih bölgesinde almıştır.

İstanbul ilinde Demokrat Partililer kesin bir sonuçla öndedirler.

Ankara Merkez ilçesindeki belediye meclisi seçimlerinde 196 sandıktan 175’inin tasnif neticesi aşağıdadır:

4 Eylül 1950 Ankara
DP 15.081
CHP 7.118
MP 2.967

DP Ankara’da, açıklanan oyların, yarıdan fazlasını alarak birinci parti olmuştur.

Belediye meclisi seçimlerinde Demokrat Partili adayların kazandığı yerler:

Konya: Merkez, Karaman
Tekirdağ: Merkez, Çorlu
Bursa: tamamen
Kayseri: Merkez, Erkilet
Zonguldak: Merkez, Ereğli
Maraş: Merkez
Isparta: Merkez
Aydın: Merkez, Bozdoğan, Çine, İncirliova, Umurlu, Sultanhisar, Ortaklar, Nazilli, Söke, Germenc ik
Gaziantep: Tamamen
Antalya: Merkez
Giresun: Merkez
Balıkesir: Tamamen
Rize: Merkez
Diyarbakır: Merkez
Manisa: Tamamen
Erzincan: Tamamen
Tokat: Tamamen
Denizli: Merkez
Samsun: Tamamen
Kütahya: Merkez
Bilecik: Merkez, Yenipazar, Pazarcık
İzmir: Ödemiş, Bergama, Kınık, Cumaovası, Buca, Bornova, Menemen, Karaburun, Bayındır
Çorum: Merkez, İskilip
Seyhan: Adana, Ceyhan, Osmaniye
Kocaeli: Adapazarı, İzmit
Ankara: Kalecik, Beypazarı, Karaşar, Keskin, Ayaş, Balkara
Hatay: Antakya, İstenderun
Erzurum: Merkez, Pasinler
Eskişehir: Merkez
Edirne: Tamamen
Gümüşhane: Merkez, Torul

Belediye Meclisi Başkanlıkları

Belediye meclisi seçimlerinde halk, başkanları, doğrudan seçmez. Halk tarafından seçilen adaylardan oluşan meclis ilk toplantısında, kendi içinden oy çoğunluğu esası temel olmak üzere başkanları belirlemiştir. Belli başlı gazetelerde de büyük şehirlerin belediye meclisi başkanlığı sonuçları yer almış diğer isimlerse adı geçen bölgede dikkat çekici bir olay gerçekleşmesi sonucunda tesbit edilebilmiştir fakat yinede sayı oldukça sınırlıdır Yapılan araştırma sonucunda tablolaştırılmaya uygun yoğunlukta veriye ulaşılamamıştır.

Tespit Edilebilen Diğer Belediye Başkanlıkları

Ankara: Atıf Benderlioğlu DP
Bartın: Kemal Samancıoğlu
Ereğli: Suphi Karak
Giresun: Fahri Ekmekçi
İstanbul: Alaaddin Nasuhioğlu
İzmir: Rauf Onursal
İzmit: Sadettin Yalım
Konya: Rüştü Üzel
Malatya: Muzaffer Akalın CHP
Mersin: Müfide İlhan**(ilk kadın belediye başkanı) DP

İl Seçim Kurulundan Bildirildiği Üzere Seçimlere İstanbul Çevresinden Katılan Adayların Seçim Sonuçları
Belediye ismi Seçmen sayısı Katılan seçmen sayısı Asil üyelik > Yedek üyelik
Bakırköy 19992 7493 Tamamını DP Tamamını DP
Beşiktaş 41185 10030 Tamamını DP Tamamını DP
Kadıköy 43529 10503 Tamamını DP Tamamını DP
Üsküdar 36943 11863 Tamamını DP Tamamını DP
Yalova 1891 1360 8 CHP-4 DP 8 CHP-4 DP
Çatalca 2133 1596 Tamamın CHP Tamamını CHP
Şile 1121 694 Tamamını DP 9 DP3 CHP
Silivri 2206 1792 Tamamını CHP Tamamını CHP
Sarıye r 16077 7416 Tamamını DP Tamamını DP
Adalar 5585 2391 Tamamını DP Tamamını DP
Eminönü 67370 16504 Tamamını DP Tamamını DP

Belediye Seçimleri hakkında ilginç bilgiler

İsmet İnönü’nün fotoğrafı
İlginç olaylara Malatya Belediye Başkanı Muzaffer Akalın’ının, CHP’nin Başkanı İsmet İnönü’nün fotoğrafını -belediye meclisinde alındığını iddia ettiği bir karara dayanarak- belediye binasına asmak istemesi ve bu hareketi üzerine görevinden alınmasını örnek gösterebiliriz.

Meclisin Feshi
Bir başka olayda Malazgirt’te gerçekleşmiştir, Ahmet Yüksel’in Belediye Başkanlığı, Belediye Meclisinin toplanması 53., 54., 89. Maddeler gereğince fesh edilince , Belediye Başkanı olarak Ali Ersoy görevlendirilmiştir.

İlk Kadın Belediye Başkanı
İlk kadın Belediye başkanımız Mersin’den seçilen Demokrat Parti’li Müfide İlhan’dır.Cumhurbaşkanımızın da tebrik etmek için telgraf çektiği Müfide Hanım seçilmesinden dolayı halka teşekkür ederek üstlendiği görevi layıkıyla yapmak için çalışacağını bildirdi.

İL GENEL MECLİSİ SEÇİMLERİ

15 Ekim 1950 pazar günü yapılan il genel meclisi seçimleri de diğer iki yerel seçim gibi yeni yasa kapsamında yapıldı. Seçime Şehir Meclisinde üyeleri olmayan Partiler ehemmiyet vermişlerdir. İl Genel Meclisi seçimlerine katılan partilerin sözcüleri 5 Ekimle 11 Ekim arasında 7 gün Ankara ve İstanbul radyolarında propaganda konuşmaları yapacaklardır.

5545 sayılı Milletvekili Seçim Kanunu gereğince yarın 28\9\1950 günü saat on buçukda Ankara’da Basın, Yayın ve Turizm Genel Müdürlüğünde partilerin birer temsilcisi huzurunda kura çekilerek konuşma sıra ve zamanları tayin edilecektir.

Bu seçime İstanbul’da belediye hudutları dışında kalan Silivri, Çatalca, Yalova, Kartal, Şile ilçeleri katılmıştır. Bu beş kazadan oniki meclis üyesi seçilerek daha önce seçilen belediye hudutları içindeki azalardan oluşmuş olan meclise katıldılar. Böylece İstanbul il genel meclisi toplamı sekseni bulmuştur. Belediye hudutları içinde kalan azalar seçime katılmayacakları için şehirde hayat normal akışındadevam etmiştir.

İl Genel Meclisi Seçimlerinde Yasak Ve Uygulamalar

Yasaklar 5545 sayılı seçim kanunları hükümlerince diğer seçimlerde de uygulandığı üzere silah taşınmaması ve içki alım satımının yasaklanması üzerinedir.

Seçime ait tüm hazırlıklar seçim öncesinde tamamlandığı için seçim sonuçları en kısa zamanda duyurulabilmiştir. Tedbirler asaişi sağlamak için sıkı tutulmuş, vali muavinlari ve emniyet amirleri müracaatları karşılamak üzere makamlarında bulunmuşlardır.

1950 YEREL SEÇİMLERİ İLE İLGİLİ GAZETELERDEN HABERLER

Muhtar Seçimleri ile ilgili haberler

Tarama yaptığımız gazeteler 1950 yılında çıkanCUMHURİYET(Merkez solda aldık),ULUS(CHP’nin destekçisi olarak merkezde aldık),VATAN(Liberal görüşlülüğünden dolayı daha tarafsız olarak aldık),ZAFER(DP’nin destekçisi olarak merkez sağda aldık) ve bilgi çelişmelerinde Milliyet’dir. (Merkezde aldık).

ULUS gazetesinden:
Adaylık Yoklamaları:
3 Ağustos 1950 Ulus: Belediye Meclisi üyeliği adaylığı için çalışmalar başladı; CHP adaylık için şehirde geniş bir yoklama yapacak. Gelecek ay başında yapılacak olan Ankara Belediye Meclisi seçimi için CHP İl İdare Kurulu hazırlıklara başlamıştır. CHP meclis üyeliğine gösterilecek adaylar için şehir dahilinde geniş yoklama yapıyor. Bu yoklamalar sırasında CHP Ankara İl İdare Kurulu Başkanı; şu beyanda bulunmuş ve adayları başvurular konusunda uyarmıştır:

“3 Eylül 1950 Pazar günü yapılacak olan Ankara Belediye Meclisi seçimi için partimiz adına aday gösterilen zevatın isimlerinin 20 gün önce seçim kuruluna verilmesi kanun icabıdır. En geç 8 Ağustos 1950 salıya kadar adayların müracaatı gerekmektedir.”

Seçim Hazırlıkları:
5 Ağustos 1950 Ulus:
Muhtar seçimine hazırlık yapılıyor: CHP teşkilatı kendi mıntıkalarındaki muhtar adaylarını tespit etti. Bu seferki muhtar seçimlerine MP de girecektir. Muhtarlık seçimleri de milletvekili seçimi kanununun gösterdiği esaslar dahilinde yapılacaktır. Seçim günü içki yasağı uygulanacaktır. O y verilme süresi boyunca ordu mensubu ya da zabıta memuru olmayan hiç kimse silah taşımayacaktır.

İzmit’te CHP İl ve İlçe İdare Kurulları Dr. Şerafettin Bürge’nin başkanlığında 3 saat süren bir toplantı yapmışlardır. Muhtar ve İhtiyar heyeti seçimlerinde izlenecek yol tespit edilmiştir. Dr. Şerafettin Bürge sonra Adapazarı’nda bir toplantıya gitmiştir.

CHP’li adaylar seçilseler bile görevlendirilmeyecekler söylentisi:
9 Ağustos 1950 Ulus: Muhtar seçimlerine CHP de giriyor. DP’nin aldatıcı telkinlerine inanmayınız. DP’den olmayan muhtarlara seçilseler bile görev verilmeyeceği ya da CHP adaylarının muhtar seçilmeyeceği yolundaki propagandalar tamamen asılsızdır. İktidara geçinceye dek vaatlerde bulunan, fakat iktidara geçince büyük zaaflar gösteren bir part i nin muhtar ve ihtiyar heyeti adaylarına oy vermek için kanuni ya da vicdani hiçbir sebep yoktur. Muhtarlık seçimlerine üç parti girecektir. Seçimlere 14 Mayıs seçiminde iktidara geçen DP, diğerleri CHP, DP’nin içinden çıkan MP’dir. Şehir, kasaba ve köyler d e partiler adaylarını belirtmiştir. Halk kendi iradesiyle yöneticilerini seçecektir.

14 Ağustos 1950 tarihli Ulus gazetesinde çıkan haberlerden örnekler:
“CHP adaylarını afaroz etmeye kalkışanlar arasında maalesef bazı millet vekilleri de var. Tatbik edilen usuller arasında CHP’lilere komünistlik yahut devlete hakaret suçu isnat etmek, gazetelerin yarattığı ağır emminiyetsizlik havası içinde en kolay ve en çok kullanılan olmuştur.”

“Çorlu’nun Ömerler köyü İhtiyar Heyeti ve köylüler tarafından imzalanmış bir tutanağa göre; 7 Ağustos Pazartesi akşamı saat 24 sularında Tekirdağ milletvekili Şevket Mocan, Ethem Öner’in kahvesinde bir konuşma yapmış, CHP’ye ağır hakaretler savurmuş ve şöyle demiştir: ‘Tekirdağ iline ait işleri dilimle, elimle yaptıramazsamtabancamın sapı ile yaptıracağım. Bunun için muhtarınızı, bizim istediğimiz, bizim karşımıza çıkabilecek kişilerden seçiniz. Benim gibi zırdeli bir milletvekili arkanızda oldukta sonra korkmayınız.’ ”

“Malatya’nın Pütürge ilçesinde seçimler sırasında üzücü hadiseler olmuş, iki vatandaş yaralanmıştır.”

“Hatay Postası Gazetesi’nde okuduğumuza göre Belen bucak müdürü tecavüze uğramıştır.Muhtar Mehmet Koca ile Demokrat Parti ocak başkanı Mehmet Emin,bucak müdürüne hücuma kalkışmışlar, bunlardan muhtar bıçakla üzerine yürümüştür.Hatay valisi, mahallinde gereken tahkikatın yapıldığını, hadisenin adalete intikal edeceğini,vazifeden memurların bir suçu varsa ayrıca inzibati muamele tatbik olacağını söylemiştir.”

“Dün yapılan muhtar seçimlerinde CHP adayları birçok merkezde kazandı.”

“Kars’tan gelen haberler:Kars’tan gelmeye devam eden telgraflar, orada halkın elverişsiz şartlar içinde seçime girdiğini haber vermektedir. Vaziyetin hülasası şöyledir:”Dipor bucağının yeni köyünde CHP mensupları kitle halinde dövülerek rey verdirtilmiştir. Milletvekili seçimini kaybeden DP’nin muhtar seçimlerini ne bahasına olursa olsun kazanmak hırsı ile çalıştığı görülmektedir. Tehdit ve baskı umumidir. Vatandaşların serbest hareketlerine engel olunmaktadır.

Iğdır’da yapılan mitinglerde memurlardan dörtte birinin atılacağı, diğer dörtte birinin köle yapılacağı açıkca söylenmiştir. Çıldır’da Bekrahatım köyünden Cebbar cumhurbaşkanına hakaret bahanesiyle ve Adalet Bakanlığı’na sorulmadan günlerden beri mefkuf tutulmaktadır.”

“Baskı faaliyetinde DP milletvekillerinin birinci planda vazifelendirildikleri ve bu zevatın dokunulmazlıklarına dayanarak son kertesine kadar tehditlere giriştikleri anlaşılmaktadır. Mesela, Balıkesir milletvekillerinden Ali Fahri İşeri ve Yahya Pehlivanlı, Gönen’in Buğdaylı bucağına giderek köylüyü topluyorlar ve ilk iş olarak bütün Halk Partilileri komünist olmak ve bunun propogandasını yapmakla itham ediyorlar. Milletvekili beylerin millete karşı yaptıkları bu teşhisten sonra verdikleri direktif şudur:”Muhtarseçimlerini mutlaka DP’ye kazandıracaksınız, aksi takdirde tutanaklara tasdik ettirmeyiz.”

“Ordu, (Özel)-Mesudiye’den aldığım malumata göre muhtar seçimini kazanan CHP’li muhtarlara DP’li olduğunu söylemedikçe seçim tutanağı verilmemektedir.

Ayın 19. cumartesi günü bir açıkhava toplantısında konuşma yapan DP milletvekili Rafet Aksoy, Belediye ve Genel Meclis Seçimlerinde DP’ye oy verilmeyip de muhalefet partileri kazandırılırsa hükümetin dört sene müddetle bu gibi yerlerde hiçbir iş yapmayacağını söylemiştir.”

“Artova’dan bildirildiğine göre muhtar seçimlerinden önce DP mensupları köylerde CHP’lilerin muhtar seçilemeyeceği yolunda propoganda yapmışlardır.Ayrıca bunlardan biri eğer muhtarlar DP’den seçilirse köy bütçesine DP’liler 5 lira,CHP’lilerin ise 10 lira verecekleri yolunda bir konuşma yapmıştır.

Seçilen CHP’li muhtarlardan birçoğunu DP’ye kaydetmek üzere çeşitli teşebbüslere girişilmiştir. Mesela ilçemizin Danışman, Ayazma, Fecirgen köyü muhtarları bu şekilde baskıya maruz tutulmuşlardır.”

30 Ağusts 1950 tarihli Ulus gazetesinde çıkan haberlerden örnekler:
“Burhaniye,29 (Özel)-DP’nin belediye meclisi aday listesinde adı bulunan DP başkanı Avni Menda,Osman İsparta,Abidin Sağlı, Asmi Dora ve Hikmet Erkan’ın adaylıklarına CHP tarafından itiraz edilmiş tir.”

“Zonguldak (Özel muhabirimizden)-İl merkezinde belediye seçimi dolayısıyla propaganda yapan DP hatipleri oldukça mutedil bir lisanla konuştukları halde civar ilçelerde iktidar sözcüleri maalesef çok çirkin bir takım tezvirlere başvurmaktadır. Mesela 20 Ağustos Pazar günü Kozlu bucak merkezinde kahvehanede yapılan bir DP toplantısına Zonguldak milletvekili Suat Başol fevkalade ağır ve çirkin bazı isnatlarda bulunduğu için CHP bucak idare kurulu adliyeye şikayet ve protestoda bulunmuştur.”

3 Eylül 1950 Ulus gazetesinden haberler:
Muhtar seçimlerinde belli olan neticeler, 61 ilde bağımsızlar ve karışık adı altında tasnif edilenlenlerle birlikte muhalefetin aldığı 18324 muhtarlığa karşı Demokrat Partili’ler 17393 muhtarlık alabildi.Ankara‘dan henüz kesin sonuç alınamadı.

Belediye Meclisi Seçimleriyle ilgili haberler:
9 Eylül 1950 Ulus:
“Samsun’da baskı! Adalet Bakanlığı İl Seçim Kurulu kararını beğenmedi. İlçe ve İl Seçim Kurulları üyeleri, DP lilerin kanuna aykırı işaretli oy pusulalarının iptaline karar verdikleri için tehdit ediliyorlar! Adalet Bakanının bizzat telefonla verdiği emir üzerine Seçim Kurulu’nun 9 üyesinden ikisinin imzaladıkları mazbatalar DP lilere ita edildi.”

“CHP Samsun Bölgesi Müfettişi Naşit Fırat, durumu bir telgrafla CHP genel sekreterliğine bildirmiş ve Genel Sekreter Kasım Gülek dün kendisine şu telgrafı çekmiştir:

‘İl Seçim Kurulu Başkanları Kurul üyelerini Kuruldaki vazife ve reylerden dolayı tevkif edceği beyaniyle tehdit etmesi suçtur. Adalet bakanı bir vatandaşın teckifi için hiçbir mercie emir veremez. Maruz kaldığınız ve kalacağınız haksız ve kanunsuz muamelelerden dolayı selahiyetli mercilere usulüne göre şikayette bulunmakta tereddüt etmeyiniz. Merkez, bu konuda kendisine düşen her vazifeyi kanun hükümlerineuygun olarak dikkat ve hassasiyetle yapmaktadır. CHP genel sekreteri Kasım Gülek.

27 Ağustos 1950 tarihli Cumhuriyet gazetesinden:
Başbakan Yardımcısı ve Devlet Bakanı Samed Ağaoğlu Demokrat Parti il merkezinde yaptığı basın toplantısında Cumhuriyet Halk Partisi’nin belediyeler mevzuundaki eski uygulamalarını eleştirdi ve DP’nin İstanbul için hazırladığı uygulama planını özetledi:

1.Belediyeyle vilayeti birbirinden ayırmak suretiyle hakiki bir belediye kurmak.

2.İstanbul Belediyesine hakiki bir belediye haline getirmek için özel yetkilerle desteklemek.

İstanbul Belediye Reisinin hazırladığı bütçeyi hükümet onaylıyor ve bu işlem aylarca sürdüğü için yapılacak işler de aksıyordu.

İstanbul Belediye seçimleri neticesinde oluşturulacak şehir meclisinde çoğunluğun DP de olması doğaldır, çünkü şehir idaresinde uygulanacak yenilikler kanun konusudur ve bu da iktidar partinin sorumluluğu içindedir. Fakat şehir meclisinde muhalefetin de sandalyesi olursa demokrasi sağlanır.

19 Ekim 1950 tarihli Vatan gazetesinden:
DP 328, CHP 110, MP 6 ilçede kazandı.3 ilçede ise bağımsız adaylar kazandı.Üye sayısı itibariyle DP 935, CHP 262, MP 16 üyelik kazandı. 83 üyelik ise belli değil.

5 Eylül 1950 tarihli Milliyet gazetesinden:
Seçimlerin ezici çoğunlukla DP’nin kazandığı bildirilmiş ve halkın itimadının tazelendiği iddia edilmiştir.

22 Eylül 1950 Milliyet gazetesinden:
İstanbul Şehir Meclisi, 2 Ekim, İstanbul Belediyesinde toplanacaktır. İstanbul belediye hudutları haricinde fakat İstanbul vilayetine bağlı mülhak kazalardan Kartal, Yalova, Çatalca, Silivri, Şile’deki azalar da toplantılara 15 Ekim’de katılacaktır.

Tamamı Demokrat Partililerden oluşan 68 Şehir Meclisi azası hususi bir toplantı yaparak meclis reis vekilleriyle katip ve daimi encümen azalıkları için adayları tesbit etmiştir.

Böylece birinci reis vekilliğine avukat İskender Ferzan, ikinci reis vekilliğine avukat Alaeddin Nasuhioğlu, katipliklere Necla Akmen, Recep Bilginer, Ertuğrul Ay, Ali Çekiç; daimi encümen azalığına Selahaddin Genç, Misbah Uras, Yekta Kazancıgil, Cavit Evrenos Muzaffer Şahinlioğlu’nun aday gösterilmesi kararlaştırılmıştır.

İl Genel Meclisi ile ilgili haberler:
16 Ekim 1950 Milliyet
İçişleri Bakanlığından:
Kayseri, Yozgat, Zonguldak, Denizli, Kütahya, Çanakkale, Tekirdağ, Ankara, Eskişehir, Balıkesir merkez ilçeleri ile, Yalova, Devrek, Yayladağ, Kula, Alaşehir, Çankaya, Akyazı, Keçiborlu, İskenderun, Ayvalık, Manyaz, Balya, Edremit, Bandırma, Dursunbey, Erdek ve Bigadiç ilçelerinde DP kazandı.

DP Merkezi’ne gelen malumata g öre, Diyarbakır, Çorum, Çankırı merkez ilçeleri ile Adapazarı, Aksaray, Bor, Çandırlı, Düzce, İskilip, Kelkit, Lapseki ve Söke ilçelerinde de DP kazanmıştır.

17 Ekim 1950 Milliyet
Demokrat Partililer, 55 ilde İl Genel Meclisi seçimlerini kazandı. İstanbul ve Bursa’da DP kazandı. İzmir’de Ödemiş, Seferihisar, Torbalı, Çeşme ilçeleri hariç DP tamamen kazanmıştır. Sayıma devam ediliyor.

Çanakkale’de Eceabat, Ayvacık, Bayramiç, Lapseki, Yenice ilçelerinin tamamını DP almıştır.

DEĞERLENDİRME:

Demokrat Parti’nin 14 mayıs 1950 deki genel seçimi büyük bir farkla kazanması modern Türk siyasal tarihinde bir dönüm noktası olarak algılanmıştır. Yerel seçimlerde de büyük bir farkla Demokrat Partililer üstün gelmişlerdir. Demokrat Partili milletvekilleri, ve yerel seçimlerdeki adayları genel olarak Cumhuriyet Halk Partililere göre daha gençti ve seçmenlerle aralarındaki ilişki daha köklüydü. Bu adaylar daha çok ticaret veya hukuk formasyonuna sahip bireylerdi. Cumhuriyet Halk Parti’si ile en büyük farkburada ortaya çıkıyordu. Türkiye iktidara farklı bir kesimi seçmişti.

Yeni hükümete halkın da desteklediği Adnan Menderes getirildi. Demokrat Parti’nin kurucusu Celal Bayar’da yeni meclis tarafından Cumhurbaşkanı seçildi. Dört yıllık bir muhalefet döneminden sonra roller değişmiş ve Demokrat partililer iktidar olmuştu. Eski yönetimden devir aldıkalrı ordu ve bürokrasiye güvenmedikleriden denetim altına almak için gerekli gördüklerinde orduda tasfiyeye kadar gittiler.

Cumhuriyet Halk Partisi beklemediği yenilgi karşısında karışıklık içine girmişti.Seçimler hakkında taradığımız gazetelerden biride bu partiyi destekleyen Ulus gazetesidir. Bu gazetede çıkan haberlerde de uzun süre yenilgiyi kabullenemedikleri için farklı rakamlarla sonuçlar hakkında açıklamalarda bulundukları gözlenmiştir. Demokrat Partilileri destekleyen Zafer gazetesinde de bu konuda Ulus’a suçlamalarda bulunulmaktadır. Daha tarafsız olan ve merkez solda yer aldığını söyleyebileceğimiz Cumhuriyet gazetesinde ise her iki tarafın açıklamalarıyla ilgili daha tarafsız yorumlar yer almıştır. Vatan gazetesine ise daha liberal bir çizgide merkez sağda yer alıyor dememiş yanlış olamayacaktır. Tabi ki bu gazete Ulusyada Zafer kadar parti destekçiliği yapmadığından seçimlerle ilgili haberlerde ateşliyorumlarda bulunmamıştır. Milliyet gazetesi ise merkezdedir, fakat iktidara daha yakındır.

Yerel seçimlerde köy, mahalle muhtarlığı ve ihtiyar heyeti seçimlerinin sonuçları aynı anda ayyınlanıp sınıflandırma yapılmadığı için karışıklıklar yaratsa da iktidar partisinin başarısı kesindir. Muhalefet partisi durumuna geçen Cumhuriyet Halk Partisisavunma konumunda l,sunabileceği siyasal seçenekleri de olmadığından, iktidarı eleştiri yağmuruna tutuyordu.

İktidara geldikleri halde demokrat partililerde bürokrasi üzerinde etkisi olan İsmet Paşa korkusu vardı. Yerel seçimlerle oy oranını arttıran ve yönetimin üst kademelerinde de etkin hale gelince bu korku hafiflemişti. Hükümet muhalefetin sözlü saldırılarına karşılık önlem alma ve şiddet kullanma isteği duymaktaydı. Ekonomik olarak başarılı bir çıkış yapan Demokrat Partililer kırsal kesimden büyük bir destek sağlamışlardı. Üstelik Cumhuriyet Halk Partisi’nin yaptığı otoriter yönetim yüzünden özgürlük olmadığına dair yapılan eleştiriler de kendi iktidarları boyunca uyguladkları farklı birşey olmadığından etkisiz oluyordu.Üçüncü Parti konumundaki Millet partisi ise oldukça etkisizdi 1950’de Kırşehir’den Osman Bölükbaşı milletvekili olabilen tek parti üyesidir 1953 ‘de parti dini istismar etmeleri sebebiyle kapatılsa da hemen sonra Cumhuriyetçi Millet Partisi olarak yeniden kurulmuşlardı.

Yapılan taramaların sonucunda Demokrat Partililerin genel seçimlerdeki galibiyetlerini yerel seçimlerde de sürdürdüğü hükümetin icraatını engelleyecek birimleri boşaltıp kendine uygun elemanları atadığı görülmüştür. Halkın Demokrat Partiyi desteklemesiyle gerçekleşen siyasal değişim Türkiye Siyasi Tarihinde pratik olarak çok partili sisteme geçişin deneyimlenmesidir. Köy ve Mahalle Muhtarlığı seçimlerine şehirlere nisbetle köydekinüfusun daha fazla katıldığı gözlemlenmiştir. Belediye meclisi seçimleri, iktidarı 14 Mayıs 1950 seçimlerinde kaybettikten sonra, 13 Ağustos 1950 tarihindeki muhtarlık seçimlerinde de yenilgiye uğrayan Cumhuriyet Halk Partisince önemli olmuşsada hayal kırıklığı ve yenilgi tekrarlanmıştır. Son bir umutla Belediye meclisinde koltuk alamayan partiler İl Genel Meclisi seçimlerinde oy almak için önemli bir çaba sarf etmelerine rağmen bu seçimide 55 ilde ağırlıklı olarak kazanan Demokrat Partililerdir. BöyleceDemokrat Partinin 1950 yılındaki seçimlerdeki zaferi bütünlenmiştir.

Bu araştırma için meclis kütüphanesindeki gazetelerden beş tanesi taranmıştır. Cumhuriyet, Vatan, Ulus, Zafer, Milliyet.Bunlardan Vatan liberal çizgi de ve tarafsız olmaya çalışan bir gazetedir.Cumhuriyet merkez sol tanımına daha uygundur Milliyet de merkezdedir.Bu dönemde sağ sol ayrımı ideolojik olarak keskin çizgilere sahip değildir partiler arası görüş farklılıkları genelde ekonomik alandadır; devletçiliği benimseyen Cumhuriyet Halk Partisi’ne nazaran daha serbest bir ekonomiyi savunan olan Demokrat Partililer.

Dergi taramasının sonucunda da doğrudan mahalli seçimlerle ilgili yorumları olan iki dergiden yararlanılmıştır. Bunlardanİktisadi YürüyüşBelediyelerin görevlerinin ne olduğu ne olması gerektiğine dair makaleler içeriyordu, diğeri tarihsel bir dökümantasyona ve buna bağlı yorumların sunulduğu serbest bir alana denk gelenAyın Tarihidergisiydi. Sağ görüşe sahipSebil ür Reşadgibi dergilerde de iktidar değişikliğinin ne kadar yararlı olduğu ve bunun gündelik yaşama, politikaya getireceği sonuçların pozitif olacağına dair duyulan inancın doğruluğu üzerinde durulmaktadır. Umutla bağlanılan dış yardımları destekleyen Demokrat Partinin politikası gün geçtikçe özgürlük kısıtlayan politikasıyla da birleşerek askeri bir müdahaleye dek uzanmıştı.

Serbest piyasa ekonomisini sözde en fazla savunan Demokrat Partililer olduğundan bu alandaki seçim öncesi propagandaları etkili olmuştu.Göreve gelir gelmez de liberal politikaları uygulamışlardı bunda Marshall yardımınında payı vardı. Menderes çiftçinin önemini kavramış ve modernleşme hareketinde tarım sektörünün yerini kavrayıp gerekli özeni göstererek krediler sağlamış bu da halkın çoğunluğu tarafından desteklenmesinde etkili olmuştur.Amerikasn yardımına karşılık olarak değerlendirebileceğimiz yabancı yatırımı destekleyen yasa çıkartıldı.

KAYNAKÇA

    www.chp.org.tr
  • www.tbmm.gov.tr.
  • Ana Brittanica 28. Sayı, Türkiye Maddesi
  • Vatan, 1950, Temmuz
  • Vatan, 1950, Ağustos
  • Vatan, 1950, Eylül
  • Vatan, 1950, Ekim
  • Vatan, 1950, Kasım
  • Vatan, 1950, Aralık
  • Ulus, 1950, Temmuz
  • Ulus, 1950, Ağustos
  • Ulus, 1950, Eylül
  • Ulus, 1950, Ekim
  • Ulus, 1950, Kasım
  • Ulus, 1950, Aralık
  • Zafer, 1950, Temmuz
  • Zafer, 1950, Ağustos
  • Zafer, 1950, Eylül
  • Zafer, 1950, Ekim
  • Zafer, 1950, Kasım
  • Zafer, 1950, Aralık
  • Cumhuriyet, 1950, Temmuz
  • Cumhuriyet, 1950, Ağustos
  • Cumhuriyet, 1950, Eylül
  • Cumhuriyet, 1950, Ekim
  • Cumhuriyet, 1950, Kasım
  • Cumhuriyet, 1950, Aralık
  • Milliyet, 1950, Temmuz
  • Milliyet, 1950, Ağustos
  • Milliyet, 1950, Eylül
  • Milliyet, 1950, Ekim
  • Milliyet, 1950, Kasım
  • Milliyet, 1950, Aralık
  • Ayın Tarihi Dergisi, 1950, Temmuz
  • Ayın Tarihi Dergisi, 1950, Ağustos
  • Ayın Tarihi Dergisi, 1950, Eylül
  • Ayın Tarihi Dergisi, 1950, Ekim
  • İktisadi Yürüyüş Dergisi, 1950, s. 249 – 250 (21 Mayıs – 31 Mayıs 1950), syf. 8 – 24(2)
  • Üste, R. B., (1999). 9 Eylül Üniversitesi Yayınları, syf.155(1)
  • Sosyalizm ve Toplumsal Mücadeler Ansiklopedisi, İletişim Yayınları, cilt. 6, syf. 1940
  • 1963 Seçimleri TODAİE Araştırması

Ana Britanica Ansiklopedisi,?,cilt. 28, syf.?

 YerelNET Yerel Yönetimler Portalı Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı tarafından desteklenmektedir.
 

 
YerelNET Kullanım İlkeleri

İLLER:
ADANA ADIYAMAN AFYONKARAHİSAR AĞRI AKSARAY AMASYA ANKARA ANTALYA ARDAHAN ARTVİN AYDIN BALIKESİR BARTIN BATMAN BAYBURT BİLECİK BİNGÖL BİTLİS BOLU BURDUR BURSA ÇANAKKALE ÇANKIRI ÇORUM DENİZLİ DİYARBAKIR DÜZCE EDİRNE ELAZIĞ ERZİNCAN ERZURUM ESKİŞEHİR GAZİANTEP GİRESUN GÜMÜŞHANE HAKKARİ HATAY IĞDIR ISPARTA İSTANBUL İZMİR KAHRAMANMARAŞ KARABÜK KARAMAN KARS KASTAMONU KAYSERİ KİLİS KIRIKKALE KIRKLARELİ KIRŞEHİR KOCAELİ KONYA KÜTAHYA MALATYA MANİSA MARDİN MERSİN MUĞLA MUŞ NEVŞEHİR NİĞDE ORDU OSMANİYE RİZE SAKARYA SAMSUN ŞANLIURFA SİİRT SİNOP ŞIRNAK SİVAS TEKİRDAĞ TOKAT TRABZON TUNCELİ UŞAK VAN YALOVA YOZGAT ZONGULDAK

 
 

Tasarım ve Programlama: 

KEY İnternet Hizmetleri